Eratosthenes Deneyi İle İstanbul’dan Dünyanın Çevresini Ölçüyoruz
OKULDAN UZAYA ERATOSTHENES DENEYİ İLE İSTANBUL’DAN DÜNYA’NIN ÇEVRESİNİ ÖLÇÜYORUZ - 2026
Eratostenes Deneyi 2026 süreci iki aşamalı olarak planlanmıştır.
İlk aşama: 20 Mart 2026 pazar günü 20.30 - 21.30 saatleri arasında çevrim içi olarak '' ERATOSTHENES DENEYİ '' öğrenme semineri olarak gerçekleştirilecektir.
İkinci aşama: 25 Mart 2026 Çarşamba günü İstanbul için 13.00 - 13.30 saatleri arasında faaliyet olarak katılan her bir öğretmenimiz kendi okullarında öğrencileri ile ERATOSTHENES DENEYİNİ gerçekleştirecekler ve İstanbul'dan Dünyanın Çevresini hesaplayacaklardır.
Eratostenes Deneyi 2026 süreci iki aşamalı olarak planlanmıştır.
İlk aşama: 20 Mart 2026 pazar günü 20.30 - 21.30 saatleri arasında çevrim içi olarak '' ERATOSTHENES DENEYİ '' öğrenme semineri olarak gerçekleştirilecektir.
İkinci aşama: 25 Mart 2026 Çarşamba günü İstanbul için 13.00 - 13.30 saatleri arasında faaliyet olarak katılan her bir öğretmenimiz kendi okullarında öğrencileri ile ERATOSTHENES DENEYİNİ gerçekleştirecekler ve İstanbul'dan Dünyanın Çevresini hesaplayacaklardır.
Öğretmen Deneyim Atölyesi – Uygulama Yönergesi
1. ATÖLYE YÖNERGESİNİN GENEL AKIŞI
Bu atölye çalışmasının amacı, öğretmenlerin yaklaşık 2200 yıl önce gerçekleştirilen Eratosthenes ölçüm yöntemini yeniden uygulayarak Dünya’nın çevresini hesaplamalarını sağlamak ve aynı uygulamayı öğrencileriyle okul ortamında gerçekleştirebilecekleri bir deney modeli sunmaktır.
Atölye aşağıdaki aşamalardan oluşur:
1. Bilimsel Arka Plan
○ Eratosthenes kimdir?
○ Deneyin bilim tarihindeki yeri
○ Deneyin temel geometrik prensibi
2. Deneyin Eğitimde Kullanımı
○ Disiplinler arası öğrenme (astronomi, coğrafya, matematik, fizik)
○ Deney temelli öğrenme yaklaşımı
○ Öğrenci katılımı
3. Uluslararası Eratosthenes Deneyi Projeleri
○ Dünya genelinde yürütülen okul iş birlikleri
○ Veri paylaşımı ve karşılaştırmalı ölçümler
4. Deneyin Kurulumu
○ Gerekli malzemeler
○ Ölçüm alanının hazırlanması
○ Güneş öğlesinin belirlenmesi
5. Ölçüm ve Veri Toplama
○ Gölge ölçümü
○ Güneş açısının hesaplanması
○ Ölçümlerin kayıt altına alınması
6. Dünya’nın Çevresinin Hesaplanması
○ İki farklı konum verisinin kullanılması
○ Açısal farkın belirlenmesi
○ Çevre hesaplaması
7. Okul Bahçesinde Uygulama Modeli
○ İstanbul koordinatları
○ Öğrencilerle yapılabilecek ölçüm etkinliği
○ Veri analizi ve yorumlama
3. OKULLARDA ERATOSTHENES DENEYİ
4. ULUSLARARASI ERATOSTHENES DENEYİ PLATFORMU
2. ERATOSTHENES DENEYİ
Bilim Tarihindeki Yeri ve Önemi
Eratosthenes MÖ 3. yüzyılda yaşamış Yunan matematikçi, coğrafyacı ve astronomdur. Aynı zamanda İskenderiye Kütüphanesi’nin baş kütüphanecisi olarak görev yapmıştır.
Eratosthenes’in en önemli bilimsel katkılarından biri, Dünya’nın çevresini geometrik bir yöntemle hesaplamasıdır.
Yaklaşık MÖ 240 yılında yaptığı ölçümde şu gözlemi kullanmıştır:
● Mısır’daki Syene (bugünkü Asvan) kentinde yaz gündönümünde öğle vakti Güneş tam tepededir ve dik duran bir çubuk gölge oluşturmaz.
● Aynı anda İskenderiye kentinde ise dik bir çubuk gölge oluşturur.
Eratosthenes bu gölgenin açısını ölçerek şu sonuca ulaşmıştır:
● Güneş ışınlarının İskenderiye’de oluşturduğu açı yaklaşık 7,2°’dir.
● Bu açı bir tam çemberin 1/50’sine karşılık gelir.
İki şehir arasındaki mesafeyi yaklaşık 5000 stadion olarak kabul eden Eratosthenes, şu hesaplamayı yapmıştır:
Dünya çevresi = Mesafe × 50
Sonuç yaklaşık 39.000–40.000 km olarak bulunmuştur.
Günümüzde Dünya’nın ekvator çevresi yaklaşık 40.075 km’dir. Bu sonuç, Eratosthenes’in ölçümünün son derece yüksek bir doğruluk oranına sahip olduğunu göstermektedir.
Bu deney bilim tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır çünkü:
● Dünya’nın boyutu ilk kez geometrik ve gözlemsel yöntemlerle hesaplanmıştır.
● Astronomi, coğrafya ve matematik disiplinlerini birleştiren ilk bilimsel ölçüm çalışmalarından biridir.
● Günümüzde hâlâ STEM eğitimi kapsamında en etkili deneylerden biri olarak kullanılmaktadır.
3. OKULLARDA ERATOSTHENES DENEYİ
Uluslararası Eğitim Projeleri
Eratosthenes Deneyi günümüzde dünya genelinde okullar tarafından yeniden uygulanmaktadır. Bu çalışmaların temel amacı öğrencilerin:
● bilimsel gözlem yapması
● veri toplaması
● matematiksel modelleme kullanması
● uluslararası iş birlikleri kurmasıdır.
Uluslararası projelerde okullar:
● aynı gün ölçüm yapar
● gölge uzunluklarını kaydeder
● verileri paylaşır
● Dünya’nın çevresini birlikte hesaplar.
Bu etkinlikler özellikle ilkbahar ve sonbahar ekinoksu dönemlerinde yapılmaktadır.
Ekinoks günlerinde Güneş ışınları Ekvator’a dik gelir ve gece-gündüz süreleri yaklaşık eşittir. Bu durum ölçümlerin karşılaştırılmasını kolaylaştırır.
4. ULUSLARARASI ERATOSTHENES DENEYİ PLATFORMU
https://eratosthenes.ea.gr/. - ( Deneye okul olarak katılım sağlayacaksanız - uluslararası görünürdük ve fotoğraf yarışması için siteye kayıt olmanız gerekmektedir. )
Uluslararası eğitim ağları öğretmenlerin bu deneyi küresel ölçekte uygulayabilmesi için platformlar oluşturmuştur.
Örnek platform:
Eratosthenes Experiment Project
Bu platformda okullar:
● kayıt olabilir
● partner okul bulabilir
● ölçüm verilerini paylaşabilir
● Dünya çevresi hesaplamasına katılabilir.
Platform ayrıca öğretmenlere şu konularda rehberlik sağlar:
● ölçüm zamanı (yerel güneş öğlesi)
● veri tabloları
● hesaplama araçları
5. DENEYİN ADIM ADIM UYGULANMASI
Gerekli Malzemeler
● 1 metre uzunluğunda düz bir çubuk (gnomon)
● metre veya cetvel
● ip ve ağırlık (dikeyliği kontrol etmek için)
● tebeşir veya bant
● hesap makinesi
● ölçüm kayıt tablosu
İSTANBUL’DA DENEY UYGULAMASI - ÖLÇÜM ZAMANI
Ölçüm yerel güneş öğlesinde yapılmalıdır.
Yerel güneş öğlesi:
Güneş’in gökyüzündeki en yüksek konumda olduğu andır.
Bu anda gölge gün içindeki en kısa uzunluğa ulaşır.
25 MART 2026 İSTANBUL ÖLÇÜM ZAMANI
Istanbul için 25 Mart 2026 tarihinde:
● Güneş doğuşu: 07:01
● Güneş batışı: 19:20
● Yerel güneş öğlesi: 13:10
Yerel güneş öğlesinde Güneş yüksekliği yaklaşık 50.9°’dir.
Bu nedenle ölçümün en doğru yapılacağı zaman: 13.00 - 13.30 arasındadır.
Hepinizi Astronomi ve Uzay Bilimleri Atölyelerinin ERATOSTHENES DENEYİ İLE İSTANBULDAN DÜNYANIN ÇEVRESİNİ ÖLÇÜYORUZ Projesine bekliyoruz. Gelin hep birlikte öğrenelim, bilgilerimizi paylaşalım ve gelişelim.
Saygılarımızla,
Zehra Esra BALKAN
İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü
Astronomi ve Uzay Bilimleri Atölyeleri
Eğitim Koordinatörü
